Bash dersi

Bu yazıda bash betiği yazmayı hızlıca anlatacağım. Bu yazıda karıştırılmaması için girdilerin olduğu satırlar <- ile çıktıların olduğu satırlar -> ile işaretlenmiştir.

Açıklama satırı ve dosya başlangıcı

Açıklamalar # ifadesiden başlayıp satır sonuna kadar devam eder. Dosyanın ilk satırına #!/bin/bash eklememiz gerekmektedir. Bash betikleri genellikle .sh uzantılı olur. Bash betikleri girintilemeye duyarlı değildir. Bash betiği yazarken girintileme için 4 boşluk veya tek tab kullanmanızı öneririm.

Bash betiklerinde alt satıra geçmek yerine ; kullanabiliriz. Bu sayede kaynak kod daha düzenli tutulabilir.

#!/bin/bash
#Bu bir açıklama satırıdır.

Bash betiklerini çalıştırmak için öncelikle çalıştırılabilir yapmalı ve sonrasında aşağıdaki gibi çalıştırılmalıdır.

chmod +x ders1.sh
./ders1.sh

: komutu hiçbir iş yapmayan komuttur. Bu komutu açıklama niyetine kullanabilirsiniz. true komutu ile aynı anlama gelmektedir.

Çoklu açımlama satırı için aşağıdaki gibi bir ifade kullanabilirsiniz.

: "
Bu bir açıklama satıdırıdır.
Bu da diğer açıklama satırıdır.
Bu da sonunca açıklama satırıdır.
"

Ekrana yazı yazalım

Ekrana yazı yazmak için echo ifadesi kulanılır.

echo Merhaba dünya
-> Merhaba dünya

Ekrana özel karakterleri yazmak için -e parametresi kullanmamız gerekmektedir.

echo -e "Merhaba\ndünya"
-> Merhaba
-> dünya

Ekrana renkli yazı da yazdırabiliriz. Bunun için \033[x;..;ym ifadesini kullanırız. Burada x ve y özellik belirtir. Örneğin:

# Mavi renkli kalın merhaba ile normal dünya yazdırır.
echo -e "\033[34;1mMerhaba\033[0m Dünya"

Aşağıda tablo halinde özellik numarası ve anlamları verilmiştir.

Özellik numarası ve anlamları
Özellik Anlamı Özellik Anlamı Özellik Anlamı
0 Sıfırla 30 Siyah yazı 40 Siyah arka plan
1 Aydınlık 31 Kırmızı yazı 41 Kırmızı arka plan
2 Sönük 32 Yeşil yazı 42 Yeşil arka plan
3 İtalik 33 Sarı yazı 43 Sarı arka plan
4 Altı çizili 34 Mavi yazı 44 Mavi arka plan
5 Yanıp sönen 35 Magenta yazı 45 Magenta arkaplan
6 Yanıp sönen 36 Turkuaz yazı 46 Turkuaz arka plan
7 Ters çevirilmiş 37 Beyaz yazı 47 Beyaz arka plan
8 Gizli 39 Varsayılan yazı 49 Varsayılan arkaplan

Çift tırnak (") içine yazılmış yazılardaki değişkenler işlenirken tek tırnak (') içindekiler işlenmez. Örneğin:

var=12
echo "$var"
echo '$var'
-> 12
-> $var

Parametreler

Bir bash betiği çalıştırılırken verilen parametreleri $ ifadesinden sonra gelen sayı ile kullanabiliriz. $# bize kaç tane parametre olduğunu verir. $@ ifadesi ile de parametrelerin toplamını elde edebiliriz.

echo "$1 - $# - $@"

./ders1.sh merhaba dünya
-> merhaba - 2 - merhaba dünya

Değişkenler ve Sabitler

Değişkenler ve sabitler programımızın içerisinde kullanılan verilerdir. Değişkenler tanımlandıktan sonra değiştirilebilirken sabitler tanımlandıktan sonra değiştirilemez.

Değişkenler sayı ile başlayamaz, Türkçe karakter içeremez ve /*[[($ gibi özel karakterleri içeremez.

Normal Değişkenler aşağıdaki gibi tanımlanır.

sayı=23
yazi="merhaba"

+= ifadesi var olan değişkene ekleme yapmak için kullanılır. Değişkenin türünü belirlemeden tanımlamışsak yazı olarak ele alır.

typeset -i a # Değişkeni sayı olarak belirttik.
a=1 ; b=1
a+=1 ; b+=1
echo "$a $b"
-> 2 11

Çevresel değişkenler tüm alt programlarda da geçerlidir. Çevresel değişken tanımlamak için başına export ifadesi yerleştirilir.

export sayi=23
export yazi="merhaba"

Sabitler daha sonradan değeri değiştirilemeyen verilerdir. Sabit tanımlamak için başına decrale -r ifadesi yerleştirilir.

declare -r yazi="merhaba"
declade -r sayi=23

Değişkenler ve sabitler kullanılırken ${} işareti içine alınırlar veya başına $ işareti gelir. Bu doküman boyunca ilk kullanım biçimi üzerinden gideceğim.

deneme="abc123"
echo ${deneme}
-> abc123

Sayı ve yazı türünden değişkenler farklıdır. sayıyı yazıya çevirmek için " işaretleri arasına alabiliriz. Birden fazla yazıyı toplamak için yan yana yazmamız yeterlidir.

sayi=11
yazi="karpuz"
echo "${sayi}${karpuz} limon"
-> 11karpuz limon

Sayı değişkenleri üzerinde matematiksel işlem yapmak için aşağıdaki ifade kullanılır. (+-*/ işlemleri için geçerlidir.)

sayi=12
sayi=$((${sayi}/2))
echo ${sayi}
-> 6

Bununla birlikte matematiksel işlemler için şunlar da kullanılabilir.

expr 3 + 5 # her piri arasında boşluk gerekli
-> 8
echo 6-1 | bc -l # Burada -l virgüllü sayılar için kullanılır.
-> 5
python3 -c "print(10/2)"
-> 5.0

Değişkenlere aşağıdaki tabloda belirttiğim gibi müdahale edilebilir. Karakter sayısı 0'dan başlar. Negatif değerler sondan saymaya başlar.

Değişkene müdahale (var="Merhaba")
İfade Anlamı Eşleniği
${var%aba} Sondaki ifadeyi sil Merh
${var#Mer} Baştaki ifadeyi sil haba
${var:1:4} Baştan 1. 4. karakterler arası erha
${var::4} Baştan 4. karaktere kadar Merha
${var:4} Baştan 4. karakterden sonrası aba
${var/erh/abc} erh yerine abc koy Mabcaba
${var,,} hepsini küçük harf yap merhaba
${var^^} hepsini büyük harf yap MERHABA

Diziler

Diziler birden çok eleman içeren değişkenlerdir. Bash betiklerinde diziler aşağıdaki gibi tanımların ve kullanılır.

dizi=(muz elma limon armut)
echo ${dizi[1]}
-> elma
echo ${#dizi[@]}
-> 4
echo ${dizi[@]:2:4}
-> limon armut
dizi+=(kiraz)
echo ${dizi[-1]}
-> kiraz

Diziler eleman indisleri ile kullanmanın yanında şu şekilde de tanımlanabilir.

declare -A dizi
dizi=([kirmizi]=elma [sari]=muz [yesil]=limon [turuncu]=portakal)
for isim in ${!dizi[@]} ; do
    echo -n "$isim "
done
echo
-> turuncu yesil sari kirmizi
for isim in ${dizi[@]} ; do
    echo -n "$isim "
done
echo
-> portakal limon muz elma
echo ${dizi[kirmizi]}
-> elma

Klavyeden değer alma

Klavyeden değer almak için read komutu kullanılır. Alınan değer değişken olarak tanımlanır.

read deger
<- merhaba
echo $deger
-> merhaba

Koşullar

Koşullar if ile fi ile biter. Koşul ifadesi sonrası then kullanılır. ilk koşul sağlanmıyorsa elif ifadesi ile ikinci koşul sorgulanabilir. Eğer hiçbir koşul sağlanmıyorsa else ifadesi içerisindeki eylem gerçekleştirilir.

if ifade ; then
    eylem
elif ifade ; then
    eylem
else
    eylem
fi

Koşul ifadeleri kısmında çalıştırılan komut 0 döndürüyorsa doğru döndürmüyorsa yalnış olarak değerlendirilir. [[ veya [ ile büyük-küçük-eşit kıyaslaması, dosya veya dizin varlığı vb. gibi sorgulamalar yapılabilir. Bu yazıda [[ kullanılacaktır.

read veri
if [[ ${veri} -lt 10 ]] ; then
    echo "Veri 10'dan küçük"
else
    echo "Veri 10'dan büyük veya 10a eşit"
fi

<- 9
-> Veri 10'dan küçük
<- 15
-> Veri 10'dan büyük veya 10a eşit

[[ yerleşiği ile ilgili başlıca ifadeleri ve kullanımlarını aşağıda tablo olarak ifade ettim. [ bir komutken [[ bir yerleşiktir. [ ayrı bir süreç olarak çalıştırılır. Bu yüzden [[ kullanmanızı tavsiye ederim.

[[ ifadeleri ve kullanımları
İfade Anlamı Kullanım şekli
-lt küçüktür [[ ${a} -lt 5 ]]
-gt büyüktür [[ ${a} -gt 5 ]]
-eq eşittir [[ ${a} -eq 5 ]]
-le küçük eşittir [[ ${a} -le 5 ]]
-ge büyük eşittir [[ ${a} -ge 5 ]]
-f dosyadır [[ -f /etc/os-release ]]
-d dizindir [[ -d /etc ]]
-e vardır (dosya veya dizindir) [[ -e /bin/bash ]]
-L sembolik bağdır [[ -L /lib ]]
-n uzunluğu 0 değildir [[ -n ${a} ]]
-z uzunluğu 0dır [[ -z ${a} ]]
! ifadenin tersini alır. [[ ! .... veya ! [[ ....
> alfabeti olarak büyüktür [[ "portakal" > "elma" ]]
< alfabetik olarak küçüktür [[ "elma" < "limon" ]]
== alfabetik eşittir [[ "nane" == "nane" ]]
!= alfabetik eşit değildir [[ "name" != "limon" ]]
|| mantıksal veya bağlacı [[ .... || .... ]] veya [[ .... ]] || [[ .... ]]
&& mantıksal ve bağlacı [[ .... && .... ]] veya [[ .... ]] && [[ .... ]]

true komutu her zaman doğru false komutu ile her zaman yanlış çıkış verir.

Bazı basit koşul ifadeleri için if ifadesi yerine aşağıdaki gibi kullanım yapılabilir.

[[ 12 -eq ${a} ]] && echo "12ye eşit." || echo "12ye eşit değil"
#bunun ile aynı anlama gelir:
if [[ 12 -eq ${a} ]] ; then
    echo "12ye eşit"
else
    echo "12ye eşit değil"
fi

case yapısı

case yapısı case ile başlar değerden sonra gelen in ile devam eder ve koşullardan sonra gelen esac ile tamamlanır. case yapısı sayesinde if elif else ile yazmamız gereken uzun ifadeleri kısaltabiliriz.

case deger in
    elma | kiraz)
        echo "meyve"
        ;;
    patates | soğan)
        echo "sebze"
        ;;
    balık)
        echo "hayvan"
    *)
        echo "hiçbiri"
        ;;
esac
# Şununla aynıdır:
if [[ "${deger}" == "elma" || "${deger}" == "kiraz" ]] ; then
    echo "meyve"
elif [[ "${deger}" == "patates" || "${deger}" == "soğan" ]] ; then
    echo "sebze"
elif [[ "${değer}" == "balık" ]] ; then
    echo "hayvan"
else
    echo "hiçbiri"
fi

Döngüler

Döngülerde while ifadesi sonrası koşul gelir. do ile devam eder ve eylemden sonra done ifadesi ile biter. Döngülerde ifade doğru olduğu sürece eylem sürekli olarak tekrar eder.

while ifade ; do
    eylem
done

Örneğin 1den 10a kadar sayıları ekrana yan yana yazdıralım. Eğer echo komutumuzda -n parametresi verilirse alt satıra geçmeden yazmaya devam eder.

i=1
while [[ ${i} -le 10 ]] ; do
    echo -n "$i " # sayıyı yazıya çevirip sonuna yanına boşluk koyduk
    i=$((${i}+1)) # sayıya 1 ekledik
done
echo # en son alt satıra geçmesi için
-> 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

for ifadesinde değişken adından sonra in kullanılır daha sonra dizi yer alır. diziden sonra do ve bitişte de done kullanılır.

for degisken in dizi ; do
    eylem
done

Ayrı örneğin for ile yapılmış hali

for i in 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ; do
    echo -n "${i} "
done
echo
-> 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Ayrıca uzun uzun 1den 10a kadar yazmak yerine şu şekilde de yapabiliyoruz.

for i in {1..10} ; do
    echo -n "${i} "
done
echo
-> 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Buradaki özel kullanımları aşağıda tablo halinde belirttim.

küme parantezli ifadeler ve anlamları
İfade Anlamı eşleniği
{1..5} aralık belirtir 1 2 3 4 5
{1..7..2} adımlı aralık belirtir 1 3 5 7
{a,ve}li kurala uygun küme belirtir ali veli

Fonksiyonlar

Fonksiyonlar alt programları oluşturur ve çağırıldığında işlerini yaptıktan sonra tekrar ana programdan devam edilmesini sağlar. Bir fonksiyonu aşağıdaki gibi tanımlayabiliriz.

isim(){
    eylem
    return sonuç
}
# veya
function isim(){
    eylem
    return sonuç
}

Burada return ifadesi kullanılmadığı durumlarda 0 döndürülür. return ifadesinden sonra fonksiyon tamamlanır ve ana programdan devam edilir.

Bu yazı boyunca ilkini tercih edeceğiz.

Fonksionlar sıradan komutlar gibi parametre alabilirler ve ana programa ait sabit ve değişkenleri kullanabilirler.

sayi=12
topla(){
    echo $((${sayi}+$1))
    return 0
    echo "Bu satır çalışmaz"
}
topla 1
-> 13

local ifadesi sadece fonksionun içinde tanımlanan fonksion bitiminde silinen değişkenler için kullanılır.

Fonksionların çıkış turumlarını koşul ifadesi yerine kullanabiliriz.

read sayi
teksayi(){
    local i=$(($1+1)) # sayıya 1 ekledik ve yerel hale getirdik.
    return $((${i}%2))  # sayının 2 ile bölümünden kalanı döndürdük
}
if teksayi ${sayi} ; then
    echo "tek sayıdır"
else
    echo "çift sayıdır"
fi

<- 12
-> çift sayıdır
<- 5
-> tek sayıdır

Bir fonksionun çıktısını değişkene $(isim) ifadesi yadımı ile atayabiliriz. Aynı durum komutlar için de geçerlidir.

yaz(){
    echo "Merhaba"
}
echo "$(yaz) dünya"
-> Merhaba dünya

Tanımlı bir fonksionu silmek için unset -f ifadesini kullanmamız gereklidir.

yaz(){
    echo "Merhaba"
}
unset -f yaz
echo "$(yaz) dünya"
-> bash: yaz: komut yok
-> dünya

Burada dikkat ederseniz olmayan fonksionu çalıştırmaya çalıştığımız için hata mesajı verdi fakat çalışmaya devam etti. Eğer herhangi bir hata durumunda betiğin durmasını istiyorsak set -e bu durumun tam tersi için set +e ifadesini kullanmalıyız.

echo "satır 1"
acho "satır 2" # yanlış yazılan satır fakat devam edecek
echo "satır 3"
set -e
acho "satır 4" # yanlış yazılan satır çalışmayı durduracak
echo "satır 5" # bu satır çalışmayacak
-> satır 1
-> bash: acho: komut yok
-> satır 3
-> bash: acho: komut yok

Dosya işlemleri

Bash betiklerinde stdout stderr ve stdin olmak üzere 2 çıktı ve 1 girdi bulunur. Ekrana stderr ve stdout beraber yazılır.

dosya ifadeleri ve anlamları
İfade Türü Anlamı
stdin Girdi Klavyeden girilen değerler.
stdout Çıktı Sıradan çıktılardır.
stderr Çıktı Hata çıktılarıdır.

cat komutu ile dosya içeriğini ekrana yazdırabiliriz. Dosya içeriğini $(cat dosya.txt) kullanarak değişkene atabiliriz.

dosya.txt içeriğinin aşağıdaki gibi olduğunu varsayalım.

Merhaba dünya
Selam dünya
sayı:123

Ayağıdaki örnekle dosya içeriğini önce değişkene atayıp sonra değişkeni ekrana yazdırdık.

icerik=$(cat ./dosya.txt)
echo "${icerik}"
-> Merhaba dünya
-> Selam dünya
-> sayı:123

grep "sözcük" dosya.txt ile dosya içerisinde sözcük gezen satırları filitreleyebiliriz. Eğer grep komutuna -v paraketresi eklersek sadece içermeyenleri filitreler. Eğer filitrelemede hiçbir satır bulunmuyorsa yanlış döner.

grep "dünya" dosya.txt
-> Merhaba dünya
-> Selam dünya
grep -v "dünya" dosya.txt
-> sayi:123

Aşağıdaki tabloda bazı dosya işlemi ifadeleri ve anlamları verilmiştir.

dosya ifadeleri ve anlamları
İfade Anlamı Kullanım şekli
> çıktıyı dosyaya yönlendir (stdout) echo "Merhaba dünya" > dosya.txt
2> çıktıyı dosyaya yönlendir (stderr) ls /olmayan/dizin 2> dosya.txt
>> çıktıyı dosyaya ekle echo -n "Merhaba" > dosya.txt && echo "dünya" >> dosya.txt
&> çıktıyı yönlendir (stdout ve stderr) echo "$(cat /olmayan/dosya) deneme" &> dosya.txt

Ayrıca dosyadan veri girişleri için de aşağıda örnekler verilmiştir:

# <<EOF:
# EOF ifadesi gelene kadar olan kısmı girdi olarak kullanır:
cat > dosya.txt <<EOF
Merhaba
dünya
EOF
# < dosya.txt
# Bir dosyayı girdi olarak kullanır:
while read line ; do
    echo ${line:2:5}
done < dosya.txt

/dev/null içine atılan çıktılar yok edilir. /dev/stderr içine atılan çıktılar ise hata çıktısı olur.

Boru hattı

Bash betiklerinde stdin yerine bir önceki komutun çıktısını kullanmak için boru hattı açabiliriz. Boru hattı açmak için iki komutun arasına | işareti koyulur. Boru hattında soldan sağa doğru çıktı akışı vardır. Boru hattından sadece stdout çıktısı geçmektedir. Eğer stderr çıktısını da boru hattından geçirmek istiyorsanız |& kullanmalısınız.

topla(){
    read sayi1
    read sayi2
    echo $((${sayi1}+${sayi2}))
}
topla
<- 12
<- 25
-> 37
sayiyaz(){
    echo 12
    echo 25
}
 sayiyaz | topla
-> 37

Kod bloğu

{ ile } arasına yazılan kodlar birer kod bloğudur. Kod blokları fonksionların aksine argument almazlar ve bir isme sahip değillerdir. Kod blokları tanımlandığı yerde çalıştırılırlar. Kod bloğuna boru hattı ile veri girişi ve çıkışı yapılabilir.

cikart(){
    read sayi1
    read sayi2
    echo $((${sayi1}-${sayi2}))
}
cikart
<- 25
<- 12
-> 13
{
    echo 25
    echo 12
} | cikart
-> 13
# veya kısaca şu şekilde de yapılabilir.
{ echo 25 ; echo 12 ; } | cikart
-> 13

Birden çok dosya ile çalışmak

Bash betikleri içerisinde diğer bash betiği dosyasını kullanmak için source yada . ifadeleri kullanılır. Diğer betik eklendiği zaman içerisinde tanımlanmış olan değişkenler ve fonksionlar kullanılabilir olur.

Örneğin deneme.sh dosyamızın içeriği aşağıdaki gibi olsun:

mesaj="Selam"
merhaba(){
    echo ${mesaj}
}
echo "deneme yüklendi"

Asıl betiğimizin içeriği de aşağıdaki gibi olsun.

source deneme.sh # deneme.sh dosyası çalıştırılır.
merhaba
-> deneme yüklendi
-> Selam

Ayrıca bir komutun çıktısını da betiğe eklemek mümkündür. Bunun için <(komut) ifadesi kullanılır. Aşağıda bununla ilgili bir örnek verilmiştir.

source <(curl https://gitlab.com/sulincix/outher/-/raw/gh-pages/deneme.sh) # Örnekteki adrese takılmayın :D
merhaba
merhaba2
echo ${sayi}
-> Merhaba dünya
-> 50
-> 100

exec komutu

exec komutu betiğin bundan sonraki bölümünü çalıştırmak yerine hedefteki komut ile değiştirilmesini sağlar. exec ile çalıştırılmış olan komut tamamlandığında betik tamamlanmış olur.

echo $$ # pid değeri yazdırır
bash -c 'echo $$' # yeni süreç oluşturduğu için pid değeri farklıdır.
exec bash -c 'echo $$' # mevcut komut ile değiştirildiği için pid değeri değişmez
echo "hmm" # Bu kısım çalıştırılamaz.
-> 5755
-> 5756
-> 5755

exec komutunu doğrudan terminalde çalıştırırsanız ve komut tamamlanırsa terminaldeki süreç kapanacağı için terminal doğal olarak kapanacaktır.

Hata ayıklama

bash komutuna farklı parametreler vererek kolayca script'inizi derleyebilirsiniz. Örneğin -n parametresi kodu çalıştırmayıp sadece hata kontrolü yapacaktır, -v komutları çalıştırmadan yazdıracak, -x ise işlem bittikten sonra kodları yazdıracaktır.

bash -n script_adi.sh
bash -v script_adi.sh
bash -x script_adi.sh